GROENVOORZIENING   GLASTUINBOUW   VEEHOUDERIJ   AKKER & TUINBOUW   MILIEU

Natuurlijke gifstoffen:  Z e a r a l e n o n e  (ZEA)

laatst gewijzigd

7 juni 2004

Zearalenone werd in 1961 voor het eerst geïsoleerd en geïdentificeerd uit een culture van Fusarium roseum, ook wel Fusarium graminearum genoemd. Enkele jaren later werd ontdekt dat ook andere schimmels in staat waren zearalenone te synthetiseren, namelijk:     Fusarium moniliforme, Fusarium tricinctum, Fusarium oxysporum, Fusarium sporotrichioides, Fusarium culmorum, Fusarium equiseti,  Fusarium gibbosum. Er is een 15-tal zearalenone-soorten bekend, waarvan a -zearalenole, a -zearalanole, b -zearalenone en b -zearalanone de bekendste en meest voorkomende zijn.

Zea werd in eerste instantie alleen aangetoond in maïs waar het "ear rot" veroorzaakte. Later bleek het ook voor te komen in o.a. tarwe, gerst, haver, graan, sesam en ook hooi. De productie van dit toxine vindt voornamelijk plaats bij lage temperaturen, maar ook gedurende opslag wanneer het van tevoren niet voldoende is gedroogd, wat vaak voorkomt.

Toxicologisch effect

Zearalenone (ZEA) heeft relatief een lage acute toxiciteit, maar het vertoont oestrogene eigenschappen. ZEA is als het ware een nephormoon, dat rechtstreeks werkt op de vrouwelijke voortplantingsorganen; het induceert prikkelingen en vergroting van zowel de tepels, de schaamspleet en de baarmoeder. Verder leidt ZEA tot onvruchtbaarheid en spontane abortussen (bekend als "estrogenic syndrom"). ZEA neemt op receptorplaatsen in beslag die bestemd zijn voor de echte lichaams hormonen.  Tot op heden is dit effect bij de mens nog niet aangetoond. Verder werd bij koeien een verminderde productie van melk aangetoond.  Bij varkens leidt het tot zwelling en roodkleuring van de vulva, vergroting van baarmoeder en tepels, een onregelmatige cyclus en een vetraging van de pubertijd bij gelten, verder embryonale sterfte, slechte ontwikkeling van biggen en minder gespeende biggen. Bij zeugen komt verlengde berigheid voor. Een kleine hoeveelheid ZEA in het voeder van vleesvarkens is als positief ervaren voor de groei.

De maximaal toegestane hoeveelheden zearalenone in granen en andere producten bestemd voor consumptie zijn per land variërend Deze waarden zijn te vinden in de "Worldwide regulations for mycotoxins 1995-a compendium" van de FAO. In de Verenigde Staten wordt als enige zeranol, een derivaat van zearalenone, toegepast als groeibevorderende stof voor rundvee. In de overige landen is dit echter niet toegestaan. In nederland geldt een afkeurnorm die afhankelijk van de diersoort ligt tussen 100 en 500 mg ZEA per kilo diervoeder. De actienorm ligt op 80% van de afkeurnorm. Deze normen zijn op 4 juni 2004 van kracht geworden nadat zij al enige tijd bekend waren.

Maatregelen:

Wel blijkt de concentratie zea in een grondstof te kunnen worden verminderd door verwerking van de betreffende grondstof. Aangetoonde voorbeelden hiervan zijn de volgende:

a. Bij het nat-malen van graan blijkt aanwezig zea zich te concentreren in het gluten en is het in het meel niet meer terug te vinden,

b. Bij droogmalen van graan hoopt het zea zich voornamelijk op in de kiem,

c. Na het bakken van brood blijkt 30 tot 40% van het aanwezige zea te zijn verdwenen,

d. Bij het koken van pasta's is dit 48-62%,

e. Bij de fermentatie van graan ontstaat een zearalenone-vrij ethanolisch product. 

f.  FIR en andere toevoegmiddellen, bindt in de spijsvertering een deel van het ZEA dat in voeder / voedsel aanwezig is.

g. Een goede spijsvertering in maag dan wel pens.

Formules en varianten

C₁₈H₂₂O₅

Cas-nummer: 17924-92-4

Structuurformule:

Enkele eigenschappen

• molecuulgewicht 318
• smeltpunt 164-165ºC
• hoge wateractiviteit noodzakelijk voor groei
• optimale groeitemperatuur 12-14ºC

Synoniemen

• 6-[10-hydroxy-oxo-trans-1-undecenyl]-ß-resorcyclic acid lactone
• Compound F2
• Zenone
• FES
• Mycotoxin F2
• F2 toxine